در فقه اسلامی، فرشکردن مسجد جزو واجبات نیست، بلکه از امور مستحب بهشمار میرود. هدف اصلی، فراهم آوردن محیطی پاک، مناسب و آرام برای اقامه نماز است و اگر زمین مسجد پاک باشد، نماز بدون وجود فرش نیز صحیح میباشد. با این حال، بسیاری از فقها توصیه کردهاند که فرشکردن مساجد، بهویژه در نواحی سرد یا دارای کف ناهموار، اقدامی پسندیده و مستحب محسوب میشود.
فرش مسجد بهعنوان نمادی از احترام به مکان عبادت در نظر گرفته میشود. فراهم کردن آسایش نمازگزاران، جلوگیری از آلودگی و تسهیل در اقامهی نماز جماعت از دلایل اصلی مستحب بودن آن است. از نظر فقهی، هر عملی که باعث تسهیل عبادت و حفظ طهارت شود، مشمول توصیه دینی قرار میگیرد و فرشکردن مساجد نیز از همین منظر مورد تأیید قرار میگیرد.
از جهت حکم فروش فرش مسجد در قسمتهای بعدی توضیح خواهیم داد اما از دیدگاه ویژگیهای قالی، رعایت برخی اصول ضروری است. مهمترین ویژگی، طهارت فرش سجاده ای میباشد؛ یعنی باید از نجاست پاک باشد تا نماز روی آن صحیح باشد. همچنین بهتر است قالی ساده باشد و از طرحهای شلوغ و زننده پرهیز شود، زیرا ممکن است حواس نمازگزار را پرت کند. در فقه، رعایت خشوع و تمرکز در نماز اهمیت بالایی دارد و ظاهر قالی مسجد میتواند در آن تأثیرگذار باشد.
همچنین در برخی روایات آمده است که پیامبر اسلام (ص) و اهلبیت (ع) بر روی حصیر یا زمین پاک نماز میگزاردند، که نشان میدهد اصل، پاک بودن مکان نماز است نه فرش بودن آن. بنابراین اگر مکانی از نظر شرعی پاک و طاهر باشد، حتی بدون قالی نیز میتوان در آن عبادت کرد. اما در شرایط امروزی، فرش علاوهبر پاکی، آسایش و نظم بیشتری فراهم میکند.
پس فرشکردن مسجد واجب شرعی نیست، اما از نظر فقهی و فرهنگی مستحب مؤکد محسوب میشود، مشروط بر آنکه ویژگیهایی مانند طهارت، سادگی طرح، استحکام و انطباق با نیازهای جمعی مسجد را داشته باشد. رعایت این نکات نهتنها موجب صحت عبادات میشود، بلکه فضای معنوی مساجد را نیز ارتقا میبخشد.
حکم فروش فرش مسجد مستعمل از نگاه فقهی
فروش فرشهای کهنه و مستعمل مسجد در فقه اسلامی با رعایت شرایطی جایز خواهد بود. اگر فرشها بهگونهای فرسوده شدهاند که دیگر قابلیت استفاده در مسجد را ندارند یا از نظر بهداشتی و زیباییشناسی مناسب فضای عبادی نیستند، امکان فروش آنها وجود دارد. شرط مهم این است که فروش به قصد نفع شخصی نباشد، بلکه درآمد حاصل از آن صرف امور مربوط به مسجد شود.
در صورتی که قالی موردنظر وقف شده باشد، یعنی توسط فرد یا گروهی به نیت خاصی برای مسجد اهدا شده باشد، حکم فروش فرش مسجد مشروط به مجوز شرعی میباشد. در چنین حالتی، باید اذن حاکم شرع یا نمایندهی او مانند امام جماعت یا متولی منصوب از سوی مراجع دینی دریافت شود. زیرا اموال وقفی بدون مجوز شرعی، قابل نقل و انتقال یا تبدیل به وجه نقد نیستند.
اگر قالی از طریق منابع عمومی، کمکهای مردمی یا درآمد مکان مذهبی تهیه شده باشد و وقف نباشد، فروش فرش مسجد با اجازه هیأت امنا و در راستای مصالح آن مکان امکانپذیر است. در این حالت، درآمد حاصل نیز باید در امور مسجد مانند خرید سجاده فرش جدید، تعمیرات یا هزینههای جاری صرف شود و استفاده شخصی یا خرج آن در غیرمسجد جایز نیست.
فقهای معاصر نیز تأکید کردهاند که در صورت وجود نیاز واقعی، مانند فراهمسازی قالی بهتر یا جلوگیری از اشغال فضای انبار با فرشهای مستعمل، میتوان اقدام به فروش فرش مسجد کرد. اما در هر حال، شرط اصلی این است که نیت حفظ و بهبود وضعیت مسجد در میان باشد و قالی به قیمت عادلانه فروخته شود.
درمجموع فروش فرشهای مستعمل مساجد با رعایت شرایط شرعی، مجوزهای لازم و صرف درآمد در مسیر امور مسجد جایز میباشد. بیتوجهی به این نکات میتواند موجب تصرف غیرشرعی در اموال مسجد شود که از نظر شرعی ممنوع و گاه موجب ضمان شرعی برای متولیان امر خواهد بود.
حکم فروش فرش مسجد به فرد یا مکان غیرمسجدی
فروش اموال مساجد از جمله قالی، تنها در صورتی جایز میباشد که منطبق با ضوابط شرعی و قانونی باشد. نخستین شرط، وجود ضرورت عقلایی برای فروش است؛ یعنی اموال موردنظر دیگر قابل استفاده نباشند یا نگهداری آنها برای مسجد زیانبار یا بیفایده تلقی شود. این ضرورت باید برای اهل مسجد یا هیأت امنا کاملاً مشخص و موجه باشد.
نقش هیأت امنا در این میان بسیار مهم است. آنها بهعنوان نمایندگان و مدیران اجرایی مکان عبادی، وظیفهی بررسی وضعیت فرشها یا سایر اموال را بر عهده دارند. اما اختیار نهایی برای فروش فرش مسجد، به تنهایی در اختیار هیأت امنا نیست؛ بلکه باید با هماهنگی و تأیید حاکم شرع یا نمایندهی فقهی او (مانند امام جماعت مورد اعتماد مرجع تقلید یا دفتر مرجع) انجام گیرد، بهویژه اگر مال موردنظر وقفی باشد.
حکم فروش فرش مسجد به فرد یا مکان غیرمسجدی، تنها در صورتی جایز است که قالی موردنظر به دلایلی مانند فرسودگی، تغییر کاربری، یا تهیهی فرش مسجدی جدید، دیگر برای آن مکان قابل استفاده نباشد. در این شرایط، با رعایت اصول شرعی میتوان آن را به هر خریداری، اعم از فرد حقیقی یا یک مکان غیرعبادی، فروخت. اما شرط اساسی آن است که هدف از فروش، حفظ یا بهبود وضعیت مسجد باشد، نه صرفاً رهایی از یک وسیلهی قدیمی.
اگر قالی جزو اموال وقفی باشد، حکم فروش فرش مسجد تنها با مجوز حاکم شرع یا مرجع تقلید امکانپذیر میباشد. در این حالت، اجازه فروش باید با در نظر گرفتن مصلحت وقف و حفظ نیت واقف صورت گیرد. پس از فروش، مبلغ حاصل از آن وقف باقی میماند و باید دقیقاً در همان جهت نیت واقف هزینه شود، مثل خرید فرش سجاده ای جایگزین یا تعمیرات مسجد.
در مورد فرشهای غیروقفی، یعنی آنهایی که با بودجه عمومی مسجد یا کمکهای مردمی تهیه شدهاند و نیت وقف مشخصی برای آنها ثبت نشده است، فروش آسانتر و با تصمیم هیأت امنا قابل انجام میباشد. در این موارد، فروش به افراد یا مراکز غیرمذهبی اشکالی ندارد، مشروط به آنکه وجوه حاصل دوباره در امور مرتبط با همان مکان مذهبی خرج شود.
اگر وجوه حاصل از فروش قالی وقفشده در جایی غیر از نیت واقف خرج شود، تصرف در مال وقف بهشمار میآید و موجب ضمان شرعی برای افراد تصمیمگیر خواهد شد. این موضوع در فقه بسیار حساس است و تأکید شده که اموال وقفی نباید بدون دلیل شرعی از مصرف اصلی خود خارج شوند.
بهطور کلی حکم فروش فرش مسجد به افراد یا مکانهای غیرمسجدی در شرایط خاصی مجاز است؛ اما رعایت اصل امانتداری در مصرف پول حاصل و دریافت مجوزهای شرعی (در صورت وقفی بودن) ضرورتی قطعی دارد. عدم رعایت این شرایط، هم از نظر فقهی حرام است و هم میتواند موجب بیاعتمادی عمومی نسبت به مدیریت مسجد شود.
حکم اهدای فرش مسجد به مکان مذهبی دیگر
اهدای قالی مسجد به مسجد یا یک مکان مذهبی دیگر، در صورتی که فرش موردنظر مازاد باشد یا دیگر در مکان فعلی مورد استفاده قرار نگیرد، از نظر فقهی جایز است. اما این امر تنها با رعایت شرایط شرعی و نظارت متولی امکانپذیر خواهد بود. تشخیص مازاد بودن قالی مسجد یا عدم نیاز به آن باید بهصورت دقیق و با هدف حفظ اموال مکان مذهبی انجام شود.
اگر فرش وقف شده باشد، اهدا یا انتقال آن به مسجد دیگر تنها در صورتی مجاز خواهد بود که اذن حاکم شرع یا مرجع تقلید دریافت شده باشد. چون فرش نماز وقفشده مخصوص همان مکان و نیت واقف میباشد و هرگونه تغییر در محل مصرف، بدون مجوز شرعی، تصرف در مال وقف محسوب میشود و جایز نیست، حتی اگر مکان مذهبی مقصد هم نیازمند باشد.
اما اگر قالی توسط هیأت امنا خریداری شده باشد و وقف رسمی نداشته باشد، در این صورت هیأت امنا با توجه به صلاح مسجد میتواند نسبت به اهدای آن به مسجد دیگر یا مکان مذهبی مانند حسینیه اقدام کند. شرط لازم آن است که این اقدام موجب ضرر یا کمبود برای مسجد اولیه نشود و نفع عمومی در آن لحاظ شده باشد.
تفاوت اصلی میان فرش وقفی و خریداریشده در همین اختیارات و محدودیتهاست. اموال وقفی دارای احکام خاص هستند و هرگونه تغییر، فروش فرش مسجد، اهدا یا تبدیل آنها نیازمند اجازه فقهی میباشد. در مقابل، فرشهایی که از محل کمکهای نقدی یا بودجهی هیأت امنا تهیه شدهاند، در صورتی که نیت وقف در کار نباشد، در اختیار هیأت امنا هستند و اهدا یا تعویض آنها با رعایت مصالح مسجد بلامانع خواهد بود.
برای جلوگیری از هرگونه اشکال شرعی یا سوءتفاهم میان نمازگزاران، بهتر است حتی در مورد فرشهای غیروقفی نیز اهدا با مشورت امام جماعت یا مراجع ذیربط انجام شود. این اقدام علاوهبر رعایت ضوابط دینی، موجب شفافیت و اعتماد بیشتر میان جامعهی مؤمنان خواهد شد.
احکام استفاده شخصی فرش مسجد از منظر فقهی
استفاده شخصی یا خانوادگی از سجاده فرش مساجد بهصورت مستقیم، از نظر فقهی غیرجایز و تصرف غیرشرعی محسوب میشود، مگر در شرایط خاص و با مجوز رسمی. فرش مسجد چه وقفی باشد و چه با هزینههای عمومی تهیه شده باشد، برای استفاده در محیط همانجا و عبادت عموم اختصاص یافته است. بردن این فرشها به خانه یا استفاده شخصی از آنها بدون اذن شرعی، نوعی خیانت در امانت و موجب ضمان خواهد بود.
حتی در مواردی که قالی کهنه یا فرسوده شده باشد، انتقال آن به خانهها بدون طی مراحل فقهی مجاز نیست. اگر فرش دیگر در مسجد کاربردی ندارد و تصمیم به واگذاری یا فروش آن گرفته شود، باید ابتدا با نظر هیأت امنا و در صورت لزوم با اذن حاکم شرع اقدام شود. سپس اگر مقرر شد به فردی واگذار شود، باید ارزشگذاری دقیق انجام شده و وجه آن صرف نیازهای مسجد شود.
در مورد شستوشو و تعمیر فرش مسجد قدیمی و کهنه، این اقدامات نهتنها مجاز، بلکه مستحب نیز هستند؛ زیرا پاکیزگی و آراستگی مساجد از نشانههای احترام به عبادتگاه است. با این حال، اگر این اقدامات نیازمند جابهجایی قالی یا صرف هزینههای سنگین باشد، بهتر است با نظر هیأت امنا و امام جماعت هماهنگ شود تا شفافیت در امور حفظ گردد.
تعویض فرش مسجد نیز از نظر شرعی مشکلی ندارد، بهویژه زمانیکه قالی فعلی فرسوده یا نامناسب شده باشد. اگر فرش تعویضشده وقفی است، لازم است مجوز فقهی برای فروش یا تبدیل آن بهدست آید. در مورد فرشهای معمولی که وقف نیستند، تصمیمگیری با هیأت امناست، مشروط بر آنکه فرش جدید نیز در راستای منافع مسجد و با رعایت اصول شرعی تهیه شود.
در پایان هرگونه تصرف، تعمیر، یا جابهجایی قالی مسجدی باید با نیت خدمت به مسجد و تسهیل عبادت باشد. تصرفات شخصی، حتی به نیت استفادهی موقت یا “امانت گرفتن”، بدون مجوز، از نظر فقهی مردود است و موجب مسئولیت شرعی و گاه حقوقی برای فرد خاطی خواهد بود.
