در دنیای امروز که نگرانیهای زیستمحیطی به یکی از دغدغههای اصلی جوامع تبدیل شده، توجه به جزئیاتی مانند نحوهی دفع فرشهای کهنه نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است. فرشها پس از سالها استفاده، اغلب بهعنوان زبالههایی بزرگ و سنگین دور انداخته میشوند، در حالیکه بسیاری از آنها قابلیت بازیافت دارند. بازیافت فرش نهتنها به کاهش تولید زباله کمک میکند، بلکه میتواند منابع ارزشمند موجود در ترکیبات فرشها را دوباره وارد چرخهی تولید کند.
بر اساس آمار جهانی، سالانه میلیاردها کیلوگرم فرش استفادهشده وارد مراکز دفن زباله میشود. بهعنوان مثال، در آمریکا بهتنهایی حدود ۵ میلیارد پوند فرش مصرفشده هر سال دور ریخته میشود که سهم قابلتوجهی از زبالههای غیرقابلتجزیه را تشکیل میدهد. این عدد هنگامی نگرانکنندهتر میشود که بدانیم بیشتر فرشهای مدرن از الیاف مصنوعی مانند نایلون و پلیپروپیلن تولید میشوند که تجزیهپذیر نیستند و صدها سال در طبیعت باقی میمانند.
دور انداختن فرشها تنها به ایجاد تودههای بزرگ زباله منجر نمیشود، بلکه آثار مخربی بر محیط زیست نیز دارد. بسیاری از فرشها حاوی مواد شیمیایی مانند چسبها و رنگهایی هستند که در صورت ورود به خاک و آبهای زیرزمینی، میتوانند سلامت انسان و سایر موجودات زنده را تهدید کنند. همچنین سوزاندن برخی از این مواد بهمنظور کاهش حجم، منجر به تولید گازهای آلاینده و سمی میشود که سهمی در آلودگی هوا دارند.
بازیافت فرش علاوهبر کاهش آسیبهای زیستمحیطی، میتواند نقش مهمی در صرفهجویی در منابع طبیعی ایفا کند. با تبدیل فرشهای کهنه به مواد اولیه جدید برای تولید فرش، عایق، قطعات خودرو و دیگر محصولات، از مصرف منابع تجدیدناپذیر مانند نفت خام کاسته میشود. در نتیجه، توسعهی فرهنگ بازیافت فرش گامی مهم در جهت حفظ محیط زیست و حرکت بهسوی اقتصادی پایدار است.
آیا بازیافت فرش امکانپذیر است؟
بازیافت فرش گرچه نسبت به بازیافت موادی مانند شیشه، پلاستیک یا کاغذ پیچیدهتر است، اما کاملاً امکانپذیر بوده و در سالهای اخیر به یک رویکرد مهم زیستمحیطی تبدیل شده است. بسیاری از فرشهای امروزی، بهویژه انواع فرش ماشینی، از مواد مصنوعی مانند نایلون، پلیپروپیلن، پلیاستر و اکریلیک تولید میشوند که با فناوریهای جدید میتوان آنها را به مواد اولیه برای محصولات دیگر تبدیل کرد.
در برخی کشورها، کارخانههایی وجود دارند که فرشهای کهنه را جمعآوری کرده، الیاف آنها را جداسازی کرده و به محصولاتی مانند نخ بازیافتی، عایق، مصالح ساختمانی یا حتی قطعات خودرو تبدیل میکنند.
قابلیت بازیافت فرش تا حد زیادی به جنس مواد بهکاررفته در آن بستگی دارد. فرشهایی که از الیاف مصنوعی تولید شدهاند معمولاً راحتتر بازیافت میشوند، زیرا این مواد را میتوان ذوب کرده و دوباره در ساختارهای جدید بهکار برد. از طرفی، فرشهایی که ترکیبی از مواد طبیعی و مصنوعی دارند، یا از چسبها و رنگهای خاصی بهره میبرند، روند بازیافت دشوارتری دارند. فرشهای ۱۰۰٪ طبیعی، مانند آنهایی که از پشم یا پنبه بافته شدهاند، در صورت عدم استفاده از مواد شیمیایی، حتی قابلیت کمپوست شدن را دارند.
تفاوت مهمی بین فرشهای ماشینی و دستباف از نظر بازیافت وجود دارد. فرشهای ماشینی معمولاً از نخهای مصنوعی و پشتفرشهایی با پایه پلاستیکی تولید میشوند که قابل بازیافت صنعتی هستند، اما فرشهای دستباف اغلب از مواد طبیعی تولید میشوند و بهدلیل ارزش هنری، فرهنگی و اقتصادی، کمتر دور ریخته میشوند. بیشتر افراد تلاش میکنند فرشهای دستباف را بازسازی یا بهصورت دستدوم به فروش برسانند، بهجای آنکه آنها را بازیافت کنند.
همچنین فرشهای دستباف بهدلیل بافت محکمتر و عمر طولانیتر، کمتر بهعنوان ضایعات شناخته میشوند. بسیاری از این فرشها حتی پس از سالها استفاده قابل تعمیر، شستوشو و استفاده مجدد هستند. در مقابل، فرشهای ماشینی با عمر کوتاهتر، پس از مدتی فرسوده میشوند و بهعنوان ضایعات وارد چرخه زباله میگردند. به همین دلیل، در فرآیند بازیافت، تمرکز اصلی بر روی فرشهای ماشینی است.
باید گفت که بازیافت فرش امکانپذیر است، اما نیاز به زیرساختهای صنعتی، آگاهی عمومی و تفکیک مناسب فرشها دارد. با گسترش مراکز بازیافت تخصصی و افزایش مشارکت مصرفکنندگان، میتوان از انباشت میلیونها کیلوگرم فرش کهنه در مراکز دفن زباله جلوگیری کرد و به حفظ محیط زیست کمک شایانی نمود.
روشهای رایج بازیافت فرش
بازیافت قالی یکی از راهکارهای مهم برای کاهش ضایعات و حفظ منابع زیستمحیطی است. فرشهای کهنه بهجای دفن در زبالهدانها، میتوانند وارد چرخهای تازه از تولید شوند. این فرآیند به روشهای مختلفی انجام میشود که بسته به نوع فرش، جنس الیاف و زیرساختهای صنعتی موجود، متفاوت است. در ادامه، سه روش اصلی بازیافت فرش را بررسی میکنیم: بازیافت مکانیکی، بازیافت شیمیایی و استفاده مجدد یا Reuse.
بازیافت مکانیکی یکی از رایجترین روشها برای بازیافت فرشهای ماشینی است. در این روش، فرشهای قدیمی خرد شده، لایههای مختلف آن از یکدیگر جدا میشوند و الیاف قابل استفاده استخراج میگردند. این الیاف میتوانند دوباره برای تولید فرشهای جدید، عایقهای صوتی و حرارتی، و یا مواد اولیه صنعتی دیگر بهکار روند. اگرچه این روش سادهتر و ارزانتر است، اما کیفیت الیاف بازیافتی ممکن است کاهش یابد و نیاز به افزودن مواد جدید برای افزایش کیفیت نهایی وجود دارد.
بازیافت فرش بهصورت شیمیایی یک روش پیشرفتهتر و دقیقتر است که در آن الیاف مصنوعی موجود در قالی با کمک فرآیندهای شیمیایی تجزیه شده و به مواد پایه خود مانند پلیمرها بازمیگردند. این روش امکان تولید الیاف جدید با کیفیت بسیار بالا را فراهم میکند، اما هزینهی بیشتری دارد و نیازمند فناوری پیشرفتهتری است. بازیافت شیمیایی بیشتر برای فرشهایی با مواد یکنواخت و قابل تفکیک مناسب است، بهخصوص آنهایی که از نایلون یا پلیاستر تولید شدهاند.
استفاده مجدد (Reuse) گزینهای مؤثر و اقتصادی برای کاهش ضایعات فرش است. در بسیاری از موارد، فرشهای کهنه همچنان قابل استفاده هستند، بهویژه اگر تنها در برخی نقاط آسیب دیده باشند. این فرشها میتوانند در فضاهای دیگر مانند انبار، گاراژ یا حتی کارگاهها دوباره استفاده شوند. همچنین برخی سازمانهای خیریه یا پروژههای ساختمانی مانند Habitat for Humanity، فرشهای دستدوم را برای خانهسازیهای ارزان قیمت میپذیرند. این روش نهتنها از لحاظ زیستمحیطی سودمند است، بلکه میتواند به نیازمندان نیز کمک کند.
در مجموع انتخاب روش مناسب برای بازیافت فرش بستگی به نوع محصول، میزان فرسودگی و امکانات موجود دارد. هر کدام از این روشها میتواند بخشی از راهحل کاهش ضایعات و حفظ محیط زیست باشد. با آگاهی بیشتر مصرفکنندگان و توسعه زیرساختهای بازیافت، میتوان امیدوار بود که حجم انبوهی از فرشهای دورریختنی به منابع مفید و قابل استفاده تبدیل شود.
آغاز تلاش برای بازیافت فرش در آمریکا
در سال ۲۰۰۲، گروهی از تولیدکنندگان فرش، آژانس حفاظت از محیط زیست آمریکا (EPA) و چند نهاد دولتی با امضای تفاهمنامهای با عنوان «تعهد به مدیریت پسماند فرش» (MOU) متعهد شدند که تا سال ۲۰۱۲، میزان ورود فرشهای مصرفشده به مراکز دفن زباله را تا ۴۰ درصد کاهش دهند. هدف این بود که میلیونها کیلوگرم فرش، به جای دفن، بازیافت شده و دوباره به فرش یا سایر محصولات تبدیل شوند.
اما برخلاف بطریها، قوطیها و روزنامهها، بازیافت فرش به این سادگیها نیست. به همین دلیل، همزمان با امضای این تفاهمنامه، سازمانی با نام Carpet America Recovery Effort (CARE) شکل گرفت تا فرآیند بازیافت قالی را برای افراد و شرکتها تسهیل کند. این سازمان اطلاعات مربوط به حدود ۶۰ مرکز بازیافت فرش در سراسر آمریکا را ارائه میدهد که امکان جمعآوری و انتقال فرشهای کهنه برای بازیافت را دارند. البته در بسیاری از ایالتها، بهویژه مناطق میانی آمریکا، هنوز چنین مراکزی وجود ندارد.
در نبود امکانات گسترده، افرادی که نمیخواهند فرشهایشان را به زبالهدان بفرستند، باید راهکارهای خلاقانهتری پیدا کنند. برخی مؤسسات خیریه مانند Habitat for Humanity ممکن است فرشهای کارکرده را برای استفاده در پروژههای مسکن بپذیرند. همچنین برخی مراکز بازیافت چندمنظوره نیز امکان تحویل فرش را فراهم کردهاند.
با این حال، باید توجه داشت که بازیافت فرش رایگان نیست. طبق اطلاعات CARE، هزینهی بازیافت معمولاً بین ۵ تا ۲۵ سنت به ازای هر پوند (حدود نیم تا ۲۵۰۰ تومان به ازای هر کیلوگرم) خواهد بود. البته شرکتهایی مانند Shaw Industries برای مشتریانی که فرشهای سازگار با محیط زیست خود به نام EcoWorx را خریداری میکنند، خدمات بازیافت رایگان ارائه میدهند؛ آنها متعهد شدهاند فرشهای فرسودهی EcoWorx را جمعآوری کرده و در کارخانههای خود بازیافت کنند.
فرآیند بازیافت فرشهای مصرفشده بسیار پیچیدهتر از آن است که بهنظر میرسد و همین موضوع دلیل اصلی هزینهبر بودن آن است. برای مثال، در کارخانههای شرکت Interface Americas در ایالت جورجیا، ابتدا فرشهای قدیمی از نظر نوع الیاف (نایلون یا پلیپروپیلن) بررسی و تفکیک میشوند. سپس لایههای سطحی فرش برای تبدیل به نخ بازیافتی جدا شده و مابقی مواد برای ساخت قطعات خودرو، پوششهای سقفی و محصولات فضای سبز استفاده میشوند.
این فرآیند که در سال ۲۰۰۸ موفق به دریافت جایزهی جهانی انرژی (Energy Globe) شد، میتواند از هر ۳۰ میلیون پوند فرش کهنه، حدود ۹ میلیون پوند نایلون خالص استخراج کند.
در نهایت، بدون مشارکت فعال مصرفکنندگان در تحویل فرشهای کهنه برای بازیافت، همهی تلاشهای زیستمحیطی صنعت فرش بینتیجه خواهد ماند. خبر خوب این است که با افزایش تقاضا برای بازیافت، احتمالاً این فرآیند در آیندهای نزدیک، هم آسانتر و هم ارزانتر خواهد شد.
استفاده خلاقانه بهجای بازیافت فرش کهنه
بسیاری از ما با فرشهایی روبهرو میشویم که دیگر مناسب استفاده در فضای اصلی خانه نیستند، اما هنوز سالماند یا طرح زیبایی دارند. بهجای اینکه این فرشها را دور بیندازیم یا به مراکز بازیافت تحویل دهیم، میتوانیم با کمی خلاقیت، آنها را به وسایل دکوری یا کاربردی جدیدی تبدیل کنیم. استفاده مجدد از فرشهای کهنه نهتنها راهی برای کاهش ضایعات است، بلکه میتواند جلوهای منحصربهفرد به خانه بدهد.
یکی از سادهترین راهها برای استفاده مجدد از فرشهای قدیمی، برش آنها به اندازههای کوچکتر و تبدیل به قالیچههای تزیینی یا کاربردی برای ورودی خانه، کنار تخت، آشپزخانه یا حمام است. این قالیچهها حتی میتوانند در محیطهای بیرونی مانند بالکن یا حیاط نیز استفاده شوند و جلوهای نو به فضا ببخشند.
فرشهای کهنه بهجای سپرده شدن به مراکز بازیافت فرش، همچنین میتوانند به زیر گلدانیهای شکیل و محکم تبدیل شوند. با برشهای دایرهای یا مربعی کوچک از فرش، میتوان پایهای زیبا و مقاوم برای گلدانها ایجاد کرد که هم از سطح زمین محافظت میکند و هم به دکوراسیون خانه جلوه میدهد. در فضاهایی مانند کتابخانه یا نشیمن نیز میتوان از تکهفرشها برای قرار دادن اشیای دکوری بهره برد.
در برخی موارد، از قطعات خاص و زیبا یا طرحدار فرشهای قدیمی میتوان تابلوهای هنری یا روکش کوسنهای سنتی ساخت. با قابگرفتن قسمتی از طرح یک فرش کهنه، میتوان یک تابلوی دکوراتیو با حالوهوای اصیل ایرانی ایجاد کرد. همچنین برخی افراد با دوخت خلاقانه از تکههای فرش، کیف دستی، رو دوشی، یا حتی پادریهای خاص درست میکنند که این کار علاوهبر زیبایی، جنبه کاربردی نیز دارد.
در نهایت، استفاده خلاقانه از فرشهای کهنه نوعی بازیافت فرش هنرمندانه بهشمار میرود که میتواند به کاهش تولید زباله و مصرف منابع جدید کمک کند. این راهکارها نهتنها برای محیط زیست مفیدند، بلکه باعث صرفهجویی در هزینه و افزایش جذابیت بصری فضاهای خانه نیز میشوند. کمی ذوق، هنر و زمان میتواند یک قالی کهنه را به وسیلهای دوستداشتنی و خاص تبدیل کند.
